Rekenkamers dienen het handelen van de overheid te controleren. Wat en wie zij controleren
verschilt van land tot land. Elk land heeft immers zijn eigen politieke constellatie zodat het
mandaat van rekenkamers van land tot land anders is. Hoe er moet worden gecontroleerd is het
resultaat van beroepservaring en wetenschappelijke studie.
Rekenkamers zijn in eerste instantie ingesteld om financiële controle te plegen. Die is nog steeds de belangrijkste activiteit van rekenkamers.
In het dagelijks leven wordt zij beroepsmatig door accountants gepleegd. Een accountant houdt zich ook bezig met de inrichting en de werkwijze van de gehele administratie van de organisatie die wordt gecontroleerd. Een slechte administratie kan immers geen betrouwbare gegevens leveren.
Accountants worden vooral ingeschakeld om een uitspraak te doen over de financiële
verantwoording van ondernemingen en andere lichamen. De accountantscontrole is voor
sommige lichamen zelfs wettelijk voorgeschreven. De accountant geeft als resultaat van zijn
onderzoek een verklaring af over de door het bestuur van het gecontroleerde lichaam opgestelde
jaarrekening. Een goedkeurende accountantsverklaring betekent dat de jaarrekening goed is,
zonder dat daarmee gezegd wordt dat het bestuur goed is geweest. Zij betekent wel dat de
jaarrekening een getrouw beeld geeft van de grootte en de samenstelling van het vermogen op
een bepaalde datum en van het geldelijk resultaat over een bepaalde periode.
ALGEMEEN AANVAARDE CONTROLENORMEN
Het is wettelijk verplicht dat de accountant in zijn verklaring opneemt dat hij de controle heeft
verricht overeenkomstig algemeen aanvaarde richtlijnen en dat hij van mening is dat zijn
controle voldoende grond biedt om zijn oordeel te kunnen funderen. In een naamloze
vennootschap ontvangt de algemene vergadering van aandeelhouders tegelijk met de
jaarrekening ook de accountantsverklaring en een aanbeveling van de Raad van Commissarissen
zodat zij zich kan uitspreken over het gevoerde beheer.
Het is ook mogelijk dat een accountant een afkeurende verklaring dan wel een verklaring met
beperking afgeeft. In het eerste geval deugt de jaarrekening niet. In het tweede geval zijn er
belangrijke onzekerheden. Tenslotte bestaat de mogelijkheid dat de accountant geen oordeel
geeft omdat er nog onzekerheden zijn die de getrouwheid van de jaarrekening kunnen aantasten.
Zonder een goedkeurende accountantsverklaring is het erg moeilijk om het gevoerde beleid van het bestuur van een organisatie goed te keuren en het bestuur te handhaven. De koop van aandelen van, of het zaken doen met een bepaalde onderneming zal voor een belangrijk deel afhangen van de accountantsverklaring. Dat komt omdat zijn onafhankelijkheid, deskundigheid en objectiviteit wettelijk gegarandeerd zijn en daardoor een redelijke mate van zekerheid bieden omtrent de betrouwbaarheid van de gepresenteerde gegevens. De gedrags- en beroepsregels voor registeraccountants omvatten hieromtrent duidelijke voorschriften. Zij bepalen verder ook hoe accountants met elkaar omgaan.
Door de garantie van deskundigheid en objectiviteit kunnen accountants elkaars bevindingen overnemen tenzij zij redenen hebben om een eigen onderzoek te plegen. In ieder geval zijn de normen en richtlijnen waarmede wordt gewerkt dezelfde. Accountants zijn bovendien civielrechtelijk, strafrechtelijk en tuchtrechtelijk aanspreekbaar voor hun tekortkomingen.
Een accountant mag voorts niet zonder meer een opdracht aanvaarden die door een andere accountant is geweigerd. Hij dient zich eerst op de hoogte te stellen van de redenen tot weigering.
Een opdracht moet worden teruggeven als hij merkt dat men het in de onderneming niet zo nauw
neemt met de eerlijkheid en de zorgvuldigheid die bij een goede administratieve organisatie past.
Zijn reputatie kan immers daardoor worden geschaad.
INTERNATIONALE SAMENWERKING
De ontwikkeling van de internationale economische betrekkingen brengt met zich mee dat ondernemingen over de gehele wereld verspreid, allerlei financiële verbintenissen aangaan die uiteraard moeten kunnen worden beoordeeld. Wereldwijd wordt daarom getracht om de administratieve organisatie, de presentatie van financiële gegevens en de accountantscontrole te harmoniseren. Daartoe worden door de internationale beroepsorganisaties voortdurend gewerkt aan internationale standaarden die steeds worden verbeterd.
De economische samenwerking tussen landen vereist ook een steeds verder gaande regelgeving
die bijvoorbeeld in het geval van de Europese Unie maatgevend is voor alle lidlanden.
Misverstanden moeten zoveel mogelijk worden vermeden en gegevens moeten met elkaar
kunnen worden vergeleken.
Rekenkamers zijn nationale instellingen die het financiële beheer van de overheid van het eigen land controleren om daarmede tegemoet te komen aan de verantwoordingsplicht die de regering ten opzichte van het volk heeft en om het budgetrecht van de volksvertegenwoordiging inhoud te geven. De belangrijkste opdracht voor een rekenkamer is om een oordeel te geven over de financiële verantwoording van de regering.
In ons land gebeurt dat evenwel niet omdat de wettelijk vereiste begrotingsrekeningen niet
worden gemaakt. Het parlement krijgt daardoor geen einduitslag van het gevoerde financiële
beheer van de regering. De laatste door de Rekenkamer van Suriname beoordeelde
begrotingsrekening is die van 1970.
Aangezien elk land lid is van meerdere internationale organisaties, zoals, in ons geval, de Verenigde Naties, de Organisatie van Amerikaanse Staten, de Caricom enz., is het ook de plicht van elk land om erop toe te zien dat het financiële beheer van die organisaties goed is. Elk land komt wel eens aan de beurt om als lid de betreffende controle te plegen. Het land schakelt daartoe zijn hoogste controle-instituut in. Het is evenwel nog nimmer voorgekomen dat onze regering de Rekenkamer van Suriname heeft gevraagd om een dergelijke controle te helpen plegen.
Toch zal ons land eens deze verantwoordelijkheid niet (meer) kunnen ontlopen en de
consequenties daarvan voor de organisatie en uitrusting van de Rekenkamer moeten aanvaarden.
REKENKAMERS DOEN MEER
Rekenkamers zijn meer dan een accountantskantoor. Behalve de financiële controle oefenen de meeste rekenkamers een rechtmatigheids- en een doelmatigheidscontrole uit. Thans wordt, als afgeleide van de gebruikelijke controle, ook nog een controle op het milieubeleid onderscheiden omdat de wijze waarop men zich houdt aan de de regelgeving op milieugebied belangrijke financiële en juridische gevolgen heeft.
Controle kan pas plaatsvinden wanneer er normen zijn waaraan getoetst kan worden. Deze normen dienen algemeen geaccepteerd te zijn, ook door degene die wordt gecontroleerd.
De normen die rekenkamers gebruiken bij de financiële controle sluiten uiteraard aan op die in
het eigen land gebruikelijk zijn bij de beroepsuitoefenaars.
Rekenkamers hebben evenwel eigen specifieke taken en problemen die uit de wet en haar eigen aard voortvloeien.. De International Organization of Supreme Audit Institutions (INTOSAI) , de wereldorganisatie van rekenkamers, heeft als belangrijkste doelstelling om te geraken tot internationaal aanvaarde controlenormen en om elkaar te helpen om aan die normen te kunnen voldoen. De leuze van INTOSAI is daarom "Experientia mutua omnibus prodest" (Allen hebben voordeel aan gemeenschappelijk ervaring).
INTOSAI werd in 1953 te Havana, Cuba, opgericht. Zij houdt om de drie jaar een congres. Ons
land was voor het eerst in 1959 te Rio de Janeiro, Brazilië, op een INTOSAI-congres
vertegenwoordigd.
LIMAVERKLARING ALS GRONDSLAG
Het congres te Lima, Peru, dat in 1977 werd gehouden stelde de zogenaamde Limaverklaring
van controlerichtlijnen vast. Ons land was ook op dit congres vertegenwoordigd door de
Voorzitter en de Secretaris van de Rekenkamer. In de Limaverklaring is in artikel 1 o.m.
opgenomen:
"Controle is geen doel op zichzelf, maar een onmisbaar deel van een controlestelsel om tijdig
afwijkingen van aanvaarde normen en overtredingen van de beginselen van rechtmatigheid,
efficiency, effectiviteit en zuinigheid bij het beheer van middelen bloot te leggen, om in
individuele gevallen correctieve maatregelen mogelijk te maken, om rekenplichtigen hun
verantwoordelijkheid te doen aanvaarden, om compensatie te verkrijgen of om stappen te
nemen om herhaling van zulke overtredingen te voorkomen of om deze tenminste moeilijker te
maken."
INTOSAI heeft 7 regionale werkgroepen. Ons land is derhalve ook lid van CAROSAI, de Caribische organisatie van rekenkamers.
Binnen technische werkgroepen wordt steeds, ook met internationale beroepsorganisaties, gewerkt aan de totstandkoming en bijstelling van internationale standaarden.
Het gaat daarbij om de volgende onderwerpen:
- standaarden voor de (externe) financiële controle
- standaarden voor de interne controle
- boekhoudkundige normen
- openbare schuld
- privatisering
- programma-evaluatie
- controle van het milieubeleid
Belangrijk binnen INTOSAI is het INTOSAI Development Initiative (IDI) dat regionale
trainingen organiseert en interne opleidingen en cursussen van individuele rekenkamers
toegankelijk maakt voor andere rekenkamers.
BESTRIJDING VAN CORRUPTIE EN WANBEHEER
INTOSAI werkt ook nauw samen met de verschillende organisaties van de Verenigde Naties. In oktober van het vorige jaar is in Wenen, Oostenrijk, het twaalfde gezamenlijke seminar van de Verenigde Naties en INTOSAI gehouden. Het onderwerp was: "De rol van rekenkamers in de strijd tegen corruptie en wanbeheer".
Een analyse van de oorzaken van corruptie leverde de volgende opsomming op:
- machtsconcentratie
- zwakke organisatie en administratie
- onduidelijkheden en/of leemten in regelgeving
- gebrek aan een behoorlijke interne- en extrene controlemechanismen
- ondoorzichtigheid van het financiële beheer van de overheid
- teveel persoonlijke vrijheid bij gezagsuitoefening
- oneerlijkheid
- slechte financiële situatie van ambtenaren.
Erg corruptiegevoelig zijn de volgende gebieden:
- de gunning van overheidscontracten voor de levering van goederen en diensten
- de toekenning van subsidies
- het verlenen van vergunningen e.d.
- belastingheffing en -inning
- het uitbesteden van overheidswerken
- het werven personeel
Enkele van de aanbevelingen zijn:
- internationale samenwerking van rekenkamers
- betrekken van rekenkamers bij de controle van financiële donorhulp en internationale hulpprojecten
- een ethische code voor openbare functionarissen waarvan de naleving wordt gecontroleerd
- openbaarmaking van rekenkameractiviteiten
- de gemeenschap attent maken op de hoge sociale kosten van corruptie.
(Publicatie van de Rekenkamer van Suriname)